add_filter('login_errors',create_function('$a', "return null;")); بررسي وضعيت سيل كشور مشكلات و راهكارها – مجموعه مقالات علوم آب

بررسي وضعيت سيل كشور مشكلات و راهكارها

بررسي وضعيت سيل كشور مشكلات و راهكارهاReviewed by علی خدایار on Jun 5Rating:

مقدمه

     مطابق آمار تهيه شده توسط سازمان ملل متحد در ميان بلاياي طبيعي، سيل و طوفان بيشترين تلفات و خسارات را به جوامع بشري وارد آورده‌اند، بگونه‌اي كه تنها در يك دهه ميزان خسارات ناشي از سيل و طوفان بالغ بر 21 ميليارد دلار در مقابل 18 ميليارد دلار خسارات ناشي از زلزله بوده است. اين امر در كشور ما نيز صادق است و در اغلب سالهاي گذشته حدود 70% اعتبارات سالانه طرح كاهش اثرات بلاياي طبيعي و ستاد حوادث غير مترقبه صرف جبران خساران ناشي از سيل شده است. ضمن اينكه بايد توجه داشت بدليل بهبود روشهاي ساخت و ساز و رعايت ضوابط و مقررات، ايمني سازه‌ها و تأسيسات در مقابل خطراتي چون زلزله افزايش مي‌يابد ولي متأسفانه روند طبيعي توسعه در كشورهايي نظير ايران باعث تخريب محيط زيست و منابع طبيعي شده و خسارات سيل مرتباً افزايش مي‌يابد. رشد 250 درصدي خسارات ناشي از سيل كشور در پنج دهه گذشته مؤيد اين مدعاست.

متأسفانه موضوع سيل و مديريت و كاهش خسارات آن در كشور مورد توجه جدي قرار نگرفته و فقط زماني كه سيلاب مخربي جاري مي‌شود و فاجعه‌اي بوجود مي‌آيد، توجه مسئولين و متخصصين به آن جلب مي‌گردد. اگر چه بررسي طرحهاي مهار سيلاب كه به صورت محدود و پراكنده در سطح كشور مطالعه و اجرا شده‌اند، نشان مي‌دهد يك راه حل مشخص و مطمئن براي كلية مناطق سيلگير وجود ندارد اما بديهي است پديدة سيل عليرغم همة پيچيدگيهايش قابل بررسي و مطالعه بوده و مي‌توان در جهت مهار وكاهش خسارات آن و حتي بهره‌برداري اقتصادي از سيل راه‌حل‌هاي مناسبي جستجو كرد.

 بر اين اساس برنامه‌ريزي و انجام اقدامات جامع جهت پيشگيري و كاهش خسارات سيل در قالب طرحهاي مطالعاتي و اجرايي از اهميت بسزايي در راستاي دستيابي به اهداف توسعة پايدار برخوردار مي‌باشد.

طبقه‌بندي سيل‌هاي كشور

جريان سيل به طور عمده ناشي از رواناب سطحي مي‌باشد كه حاصل خصوصيات بارش و خصوصيات حوزة‌ آبخيز است كه در اين ميان، تأثير پوشش گياهي و خاك در كاهش جريان سيل حوزه‌هاي كوچك كمتر از حوزه‌هاي با مساحت زيادي مي‌باشد.

دريك طبقه‌بندي كلي مي‌توان سيلابهاي رخداده در كشور را در دسته‌هاي زير تقسيم‌بندي نمود:

الف) سيل ناگهاني (Flash Flood): ناشي از بارش شديد در حوزه‌هاي معمولاً كوچك مانند سيل گلابدره تهران (1366) ،‌ماسوله (1377) ، خياو چاي ‌مشكين ‌شهر (1380) ، گلستان(1381و 1380) . وقوع اين نوع سيلابها معمولاً در فصل بهار و تابستان ناشي از عكس‌العمل سريع هيدروليكي حوزه نسبت به بارش شديد مي‌باشد و بدليل ماهيت غافلگيركنندة‌ اين نوع سيلاب، منجر به خسارات و ضايعات قابل توجهي مي‌شود.

ب) سيل رودخانه‌اي (River Flood): ناشي از بارش نسبتاً شديد و طولاني مدت در حوزه‌هاي با مساحت زياد و يا بارشهاي متوالي بيش از ظرفيت نفوذپذيري حوزه مانند آنچه كه در  سال 1371 در جنوب كشور اتفاق افتاد و سيل استانهاي سيستان و بلوچستان ، كرمان ، هرمزگان، بوشهر، فارس و خوزستان را در برگرفت.

ج) سيل دريايي (Sea Flood): به خاطر بالا آمدن سطح آب دريا و يا درياچه‌ها مانند بالا آمدن سطح درياچة‌ خزر در سالهاي 1371 تا 1375

د) سيل ناشي از ذوب  برف (Snow Flood): ناشي از ذوب برفهاي بالادست به دليل  افزايش ناگهاني دما كه مي تواند توام با بارندگي نيز باشد نظير سيل رودخانه كارون در فروردين سال1377.

خسارات سيل كشور

خسارات ناشي از سيل شامل خسارت محسوس  (Tangible Losses) و خسارت نامحسوس         (Intangible Losses) مي باشد كه خسارت محسوس خود به دو صورت مستقيم  Direct)) و غيرمستقيم (Indirect) طبقه بندي مي گردند.

خسارات محسوس مستقيم شامل موارد زير مي تواند باشد:

–       تلفات و ضايعات انساني

–       آبگرفتگي منازل و اماكن مسكوني و صنعتي

–       آبگرفتگي مزارع و از بين رفتن محصولات كشاورزي و تلفات دامي

–       تخريب تاسيسات زيربنايي نظير جاده ها و پلها و خطوط انتقال برق و شبكه هاي آب و گاز

خسارت محسوس را مي توان براحتي كمّي كرده و در محاسبات توجيه اقتصادي مدنظر قرار داد.

جهت تخمين خسارات سيل پس از تفكيك خسارات در هر بخش،بايد مقدار كمّي ضايعات مشخص شود.در جدول زير خسارات در بخشهاي مختلف تفكيك شده اند.

 


بخش خسارت ديده

خسارت مستقيم

خسارت غير مستقيم

خسارت نامحسوس

 

مناطق مسكوني

– هزينه هاي ايجاد مسكن موقت

– احساس عدم امنيت

 

– پاكسازي منطقه مسكوني و احداث مجدّد

-ايجاد آشفتگي هاي اجتماعي

 

– احياء سيستم خدماتي مانند آب و برق

كشاورزي

– ازبين رفتن كامل اراضي كشاورزي

– هزينه احياء اراضي و راهها

– فرسايش خاك

 

– از بين رفتن محصولات زراعي و باغي

– هزينه عدم توليد و يا تاخير در توليد

– ايجاد عدم امنيت در سرمايه گذاري

 

– خسارات صنايع و خدمات وابسته

 

– تخريب مراتع

تاسيسات زير بنائي

– تخريب انهار و شبكه هاي آبياري و زهكشي

– هزينه لايروبي

– پرشدن مخازن از رسوب

كشاورزي

– تخريب قنوات

– تاخير در آبياري اراضي و كاهش توليد

 

– آسيب ديدگي ايستگاههاي پمپاژ

 

– آسيب ديدگي سرريز سد و بند انحرافي

دامداري

– تلفات دامي

– شيوع بيماري

– ايجاد عدم امنيت

 

– كاهش بازدهي محصولات دامي

– اختلال در چرخة زيست محيطي

صنعت

– كارخانه ها

– كاهش توليد

– ضايعات زيست محيطي

 

– ايستگاههاي پست آب و برق

 

– ضايعات مربوط به مواد اوليه

خدماتي

– خسارت به شبكة راهها، پلها و راه آهن

– ايجاد رعب و وحشت

 

– تخريب ساختمانهاي خدمات عمومي

– اختلال در حمل و نقل

 

– تخريب خطوط انتقال نيرو و تلفن

– احداث راههاي موقت

 

– خسارت وارده به شبكة آب آشاميدني

– پاكسازي راهها

بهداشتي

– بازسازي واحدهاي بهداشتي

– شيوع بيماريها

– زيانهاي درازمدت بهداشتي

 

– هزينه درمان و واكسيناسيون

– تلفات جاني

– ضايعات رواني

 

– هزينه حمل مجروحين

– سالم سازي

 

– احداث درمانگاههاي اضطراري

زيست محيطي

– تغييرات شرايط فيزيكي حوضه

– فرسايش خاك

– افزايش دبي اوج سيلهاي بعدي

 

-ايجاد باتلاقهاي جديد

– تغيير ويژگيهاي بيولوژيكي آب

– مهاجرت روستائيان

 

– شيوع بيماريها

– تغيير در زيستگاههاي آبي

– ازبين رفتن تالابها

 

– بايرشدن زمينها

مهمترين دلايل تشديد خسارات سيل‌ كشور

  بي‌شك مهمترين علت وقوع سيلها در رودخانه ها و مسيلهاي كشور، بارش در حوزه آبريز مناطق سيل گرفته و بالادست آنها‌ مي‌باشد اما آنچه كه مهم مي باشد بررسي دلايل تشديد خسارات سيل ناشي از چنين بارندگيهايي مي باشد در زير مهمترين عوامل مؤثر در تشديد خسارات سيل بطور مختصر تشريح  مي‌شود:

  • دخل و تصرف غير مجاز در بستر و حريم رودخانه و مسيل‌ها كه مطابق قانون توزيع عادلانه آب در اختيار وزارت نيرو بوده و معمولا با توجه به سيلاب با دوره بازگشت 25ساله تعيين مي شود.اشغال مجرا و بستر رودخانه تقريبا در تمام سيلهاي حادثه اصولا عامل اصلي ايجاد خسارت و تلفات انساني مي باشد.
  • تخريب منابع طبيعي و پوشش گياهي منطقه از يك طرف ناشي از خشكسالي سالهاي اخير و از طرف ديگر در اثر توسعه بي‌رويه و دخل و تصرف غيرمجاز توسط عوامل انساني بوده است. بدليل كاهش پوشش گياهي و تغيير كاربري اراضي، رواناب ناشي از بارش بعضاً تا بيش از 30 برابر افزايش يافته و در بخشي از مناطق كه داراي شيب تند و از نظر زمين‌شناسي داراي خاك فرسايش‌پذير بوده است، گل و لاي زيادي جابجا شده و خسارات و تلفات بسياري به بار آورده است.
  • احداث سازه‌هاي تقاطعي نظير پل و جاده بر روي آنها بدون توجه به شرايط هيدروليكي و سيلابي رودخانه كه منجر به تنگ كردن مسير عبور جريان و بعضاً حتي انسداد مجرا مي‌شود. در سيل‌هاي اخير اين مسئله عامل عمده افزايش تلفات جاني كه اغلب از سرنشينان خودروهاي عبوري از محورهاي ارتباطي منطقه بوده‌اند، به شمار مي‌رود.
  • عدم توجه مناسب به هشدار و پيش‌بيني سيل و اتخاذ تدابير مناسب در مواجهه با آن توسط دستگاه‌هاي ذيربط و مردم.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

روشهاي پيشگيري و كاهش خسارات سيل

با توجه به نظرات واصله از دستگاههاي ذيربط و با عنايت به دلايل وقوع و تشديد خسارات سيل و نيز توجه به عملكرد و تجربه ده ساله گذشته در زمينه مطالعه و اجراي طرحهاي ساماندهي رودخانه و مهار سيل، ذيلا پنج محور اصلي طرحهاي پيشگيري و كاهش خسارات سيل ارائه مي‌گردد. بديهي است اجراي هماهنگ و تؤام اين محورهاي پنجگانه مي تواند به نتايج مؤثري جهت كاهش خسارات ناشي از سيل بيانجامد.

محور اول : مطالعه و اجراي طرحهاي سازه اي مهار سيل

اين محور شامل سه بخش زير مي باشد و مطالعات و اجراي بخشهاي مختلف آن مي تواند توسط دستگاههاي اجرايي ذيربط انجام شود:

الف) ساماندهي و مهندسي رودخانه به منظور اصلاح و حفاظت مسير رودخانه، تثبيت بستر و كنترل فرسايش و رسوب و طراحي سازه هاي كنترل سيل نظير گوره هاو …

براساس برآورد صورت گرفته مجموعا 500 كيلومتر از طول رودخانه هاي مهم كشور در اولويت جهت انجام مطالعات ساماندهي و مهندسي رودخانه مي باشد كه از اين مقدار عمليات اجرايي 70 كيلومتر آن به اتمام رسيده و 200 كيلومتر ديگر در دست مطالعه مي باشد. بنابراين طول باقيمانده جهت انجام مطالعات ساماندهي و مهندسي رودخانه حدود 230 كيلومتر برآورد مي شود. به دليل رفتار طبيعي رودخانه و عدم تثبيت سواحل، سالانه شاهد جابجايي مسيل و فرسايش در نقاط ديگر رودخانه ها مي باشيم و لذا تاخير در اجراي پروژه هاي ساماندهي رودخانه ها، منجر به افزايش حجم كارهاي باقيمانده مي گردد.

ب‌)لايروبي و بازگشايي مسير رودخانه به منظور افزايش ظرفيت عبوري جريان.

ج‌)بهسازي و افزايش ظرفيت آبگذري سازه‌هاي تقاطعي رودخانه و نيز حفاظت پاية پلها در مقابل آب‌شستگي.

 

محور دوم : مطالعه و اجراي طرحهاي غير سازه اي

اين محور يكي از محورها و راهكارهاي بسيار كارآمد و مؤثر در كاهش خسارات سيل مي باشد كه در  دنيا مورد توجه قرار گرفته است. هدف اصلي اين محور، دور كردن مردم از جريان سيل مي باشد و شامل سه بخش اصلي است:

الف) تهية‌ نقشه‌هاي پهنه‌بندي سيل و پياده‌سازي حد بستر و حريم رودخانه‌ها به منظور مديريت توسعه سيلابدشت

يكي از مهمترين عوامل تشديد خسارت سيل‌هاي اخير در كشور، توسعه ساخت و ساز در سيلابدشت‌ها و دخل و تصرفات غيرمجاز در بستر و حريم رودخانه‌ها ومسيلها مي‌باشد. تعيين بستر وحريم رودخانه‌ها و مسيلها و تهيه نقشه‌هاي پهنه‌بندي سيل يكي از ملزومات و پيش‌نيازهاي كليه طرحهاي پيشگيري و كنترل سيلاب از جمله سيستمهاي هشدار سيل ، بيمه سيل، نحوه تعيين كاربري اراضي حاشيه رودخانه و آزادسازي محل عبور ايمن جريان رودخانه مي‌باشد. وجود اين نقشه‌ها در تعيين و ارزيابي خسارات وارده مورد نياز بوده و ضرورت اجراي آن مورد تأئيد وزارت كشور به عنوان مسئول ستاد حوادث غير مترقبه كشور نيز مي‌باشد.

لازم به ذكر است كه تاكنون مجموعا 5000 كيلومتر از طول رودخانه هاي كشور تعيين حد بستر و حريم شده و برآورد مي شود 37000 كيلومتر ديگر از طول رودخانه ها، داراي اولويت جهت انجام مطالعات پهنه بندي سيل و تعيين حد بستر و حريم مي باشد.

ب‌)ايجاد سيستم‌هاي پيش‌بيني و هشدار سيل هواشناسي و هيدرولوژيكي

ج‌)برنامه‌ريزي و مديريت چند مخزنة سدهاي ساخته شده با هدف كنترل سيل و پيش بيني اثرات بهره برداري از سدهاي در دست احداث.

 

محور سوم : مديريت حوزه و حفاظت آبخيز

يكي از محورها و راهكارهاي بسيار مؤثر در پيشگيري و كاهش خسارات سيل انجام پروژه ها و عمليات آبخيزداري است و خوشبختانه مطالعات و پروژه هاي زيادي در كشور انجام شده است، ولي به دليل عدم حفاظت عرصه ها و آبخيزها، ضرورت توسعه و افزايش اين اقدامات ، هم از طريق افزايش اعتبارات و هم پشتيباني هاي اجرايي وجود دارد.

الف) آبخيزداري شامل عمليات بيولوژيك و مكانيكي به منظور تقويت پوشش گياهي ، حفاظت خاك و افزايش نفوذپذيري و در نتيجه كاهش پتانسيل سيلخيزي منطقه.

ب‌)مطالعات آبخوانداري و پخش سيلاب به منظور استفاده موثر از جريان سيل و كاهش خسارات آن.

ج‌)مطالعات اصلاح و تغيير كاربري اراضي و ارائه كاربري هاي مجاز خصوصاً با توجه به مطالعات پهنه بندي سيل و سيلخيزي در كوتاه مدت و دراز مدت.

محور چهارم : تهيه و تدوين نظامنامة مديريت سيل و طرح عمل (Action Plan) در مواقع بحران

به منظور ايجاد آمادگي و هماهنگي بين مسئولين دستگاههاي ذيربط در سه مرحلة زماني قبل و بعد از وقوع سيل تهيه مي‌شود كه براساس آن تمهيدات سازماني از قبل مشخص شده‌اي مانند تخليه شهرها و روستاها يا بستن جاده‌ها و … به مورد اجرا گذاشته مي‌شود تا خسارات و خصوصاً تلفات ناشي از سيل به حداقل برسد. براي اجراي اين پروژه پيشنهاد مي‌شود گروه كاري متشكل از نمايندگان دستگاه‌هاي ذيربط تشكيل گردد.

محور پنجم : آموزش همگاني و تخصصي 

هدف اين محور ايجاد آمادگي در برابر سيلاب، لزوم توجه به هشدارهاي صادره در اين زمينه و ارائه پيامهاي ايمني و امدادي جهت كاهش خسارات سيل مي‌باشد كه مي‌تواند از طريق چاپ و انتشار پوستر، بروشور، كتاب، تهية فيلم و برگزاري كارگاه و نمايشگاه و … انجام شود. انجام اين پروژه از طريق كميتة فرعي تخصصي پيشگيري از سيل و نوسانات آب دريا و طغيان رودخانه پيشنهاد مي‌شود.

The following two tabs change content below.

علی خدایار

بخشی از رزومه شخصی:مدارک تحصیلی:«کاردان فنی عمران-آبشناسی»«کارشناس عمران - آب و فاضلاب»«کارشناس ارشد مهندسی عمران -مهندسی آب»پروژه های انجام شده: «طراحی تصفیه خانه آب برای شهرستان شوشتر» « طراحی تصفیه خانه فاضلاب برای شهرستان شوشتر»«روند یابی سیل در رودخانه کارون با استفاده از نرم افزار MIKE11 (مطالعه موردی رودخانه کارون بازه گتوند – عرب اسد)»

درباره‌ی علی خدایار

بخشی از رزومه شخصی:مدارک تحصیلی:«کاردان فنی عمران-آبشناسی»«کارشناس عمران - آب و فاضلاب»«کارشناس ارشد مهندسی عمران -مهندسی آب»پروژه های انجام شده: «طراحی تصفیه خانه آب برای شهرستان شوشتر» « طراحی تصفیه خانه فاضلاب برای شهرستان شوشتر»«روند یابی سیل در رودخانه کارون با استفاده از نرم افزار MIKE11 (مطالعه موردی رودخانه کارون بازه گتوند – عرب اسد)»

Check Also

Channel Patterns

بررسي وضعيت سيل كشور مشكلات و راهكارهاReviewed by علی خدایار on Jun 5Rating: •Straight: Occurs …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.